Một số phong tục tập quán liên quan đến việc dựng nhà của người Jarai

Nhưng Yang được người Jarai xem trọng hơn cả là Yang Sang (Thần nhà cửa). Yang Sang là thần giúp cho con người dựng được nhà để ở. Khi mới dựng nhà, người Jarai thường cúng lớn, với các nghi lễ phức tạp để cầu mong thần bản mệnh phù hộ cho họ được khỏe mạnh, tràn đầy sinh lực trong khi dựng nhà và cầu mong các thần phù hộ, giúp đỡ để nguyện vọng của họ thành hiện thực, được thuận buồm xuôi gió, xua đuổi ma xấu và mời ma tốt đến giúp đỡ mình. 
1. Các thủ tục liên quan đến việc dựng nhà
Cũng như nhiều tộc người khác trên lãnh thổ Việt Nam, người Jarai rất coi trọng những thủ tục liên quan đến việc làm nhà, đặc biệt là việc đi lấy gỗ, chọn gỗ, chọn đất, chọn hướng nhà, hướng cửa. Nhưng, khác với nhiều tộc người, người Jarai lại không quan tâm lắm đến việc chọn ngày giờ cụ thể để dựng nhà. 
1.1 Đi lấy gỗ và chọn gỗ
Trong ngôi nhà sàn truyền thống của người Jarai, gỗ là nguyên liệu chủ yếu. Gỗ trong quan niệm của tộc người này, là nơi trú ngụ của Yang do đó trong quá trình làm nhà, việc đi lấy gỗ và chọn gỗ rất quan trọng. Người Jarai tiến hành các thủ tục rất cẩn thận với nhiều kiêng kị.
Người Jarai quy định: người đi lấy và chọn gỗ phải là đàn ông vì theo họ chỉ có người đàn ông mới có thể chọn và chặt được một cây gỗ tốt. Trước khi đi chọn gỗ, gia đình phải tổ chức lễ cúng Yang. Tục lệ này được gọi là tục cúng trước khi chặt gỗ. Lễ cúng được tổ chức vào buổi sáng, đồ cúng là một con gà và một ché rượu. Chủ nhà có thể tự cúng hoặc nhờ già làng đến cúng để cầu xin các Yang phù hộ cho việc đi chặt gỗ được may mắn, tìm được nhiều cây gỗ tốt và đi đường an toàn, không gặp phải tai nạn gì. Trong lời cúng, người ta thường cầu xin các Yang hãy báo hiệu cho họ biết: nếu ngày đi chặt gỗ không phải là ngày tốt, có thể gặp tai nạn hoặc chặt phải cây gỗ có ma quỷ thì hãy cho các con vật kêu lên để cho người đi chặt gỗ biết được mà quay về. Theo người Jarai, ngoài tiếng kêu của các con vật thì khi đi chặt gỗ, nếu gặp những dấu hiệu sau đây cũng là không tốt: con sóc, con thỏ trắng, con nai, con hoẵng và phụ nữ mang thai. Khi đó, người ta phải quay về, vài ba ngày sau mới đi lại.
Trong khi người đàn ông vào rừng chặt gỗ, người phụ nữ ở nhà tuyệt đối không được dệt vải vì theo quan niệm của người Jarai, khung dệt kéo về phía trước là điềm gở, có thể làm cho người chặt gỗ ở rừng bị cây gỗ đổ vào. Ngoài ra, người ở nhà cũng không được tiếp khách và dọn bếp. 
Người Jarai đi lấy gỗ vào đêm trăng sáng vì theo họ, nếu đi vào đêm tối trời, gỗ sẽ bị mối mọt. Một số người giải thích rằng, đêm tối cây hút nhiều nước còn vào đêm trăng thì cây không hút nước, thân gỗ khô, do đó không bị mối mọt. Người Jarai không lấy về làm nhà những cây có khỉ, có tổ chim ở trên vì theo họ ngôi nhà làm bằng những cây gỗ ấy sẽ không may mắn. Họ quan niệm khỉ là con vật linh thiêng còn chim làm tổ là điềm xấu, giống như người Việt quan niệm ‘‘chim sa cá nhảy”. Người ta cũng không chọn những cây cụt ngọn, cây bị đạn, bị sét đánh, cây không lành lặn, ... vì những cây ấy không còn thần tốt nữa, dễ tạo ra sự không suôn sẻ và những điều xui xẻo cho gia đình. Khác với người Việt, người Jarai không chọn gỗ lim vì cho rằng đó là loại gỗ độc, hơn nữa gỗ lim không tự hủy, trái với quy luật của tự nhiên là ‘‘sinh, lão, bệnh, tử”. Để làm cột nhà, người ta hay chọn gỗ chít còn đề làm vách thì chọn tre, nứa. 

(Xem bài viết toàn văn tại cuốn Phương Đông: Truyền thống và Hiện đại, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2015)

Tác giả: GS.TS. Mai Ngọc Chừ

Khoa Đông phương học